Zapora w Niedzicy to masywna, 56-metrowa budowla piętrzą Dunajec i tworząca Jezioro Czorsztyńskie. Wbrew pozorom nie jest to betonowy kolos – to najwyższa w Polsce zapora ziemna, usypana z żwirów i otoczaków, a uszczelniona rdzeniem z gliny. Budowano ją ponad 20 lat, od 1975 do 1997 roku, a jej głównym zadaniem jest ochrona doliny Dunajca przed powodziami oraz produkcja energii elektrycznej.
Stojąc na koronie zapory, długiej na ponad 400 metrów, ma się pod nogami sztuczne jezioro, a przed oczami panoramę obu zamków – w Niedzicy i Czorsztynie – oraz otaczających je pienińskich gór. To jeden z tych punktów, gdzie widok robi wrażenie bez względu na porę roku.
- zapora ziemna
- unikalna konstrukcja
- spektakularne widoki
- historia budowy
- dostępność przez cały rok
Historia budowy zapory w Niedzicy
Pomysł na spiętrzenie Dunajca w tym miejscu pojawił się już w latach 60. XX wieku. Wstępny projekt rozpatrzono w 1968 roku, a prace budowlane ruszyły siedem lat później. Inwestycja od początku budziła kontrowersje – ekolodzy ostro protestowali przeciwko zalaniu doliny i wpływowi na unikalny ekosystem Pienin.
Budowa trwała dwie dekady. W latach 80. i 90. protesty nasiliły się, ale ostatecznie inwestycję dokończono. Zapora została oficjalnie otwarta 9 lipca 1997 roku – i to w niezwykłych okolicznościach. Tego samego dnia przez region przechodziła tzw. powódź tysiąclecia. Fala powodziowa była drugą co do wysokości w historii pomiarów, ustępując tylko powodzi z 1934 roku. Nowo oddana zapora od razu zdała egzamin, chroniąc miejscowości położone niżej.
Powstanie zapory oznaczało zalanie fragmentów doliny Dunajca i utworzenie Jeziora Czorsztyńskiego o powierzchni ponad 12 km². Po wschodniej stronie zapory znajduje się również mniejszy Zbiornik Sromowski.
Jak działa zapora ziemna z gliną w środku
Większość zapór kojarzy się z betonem, ale konstrukcja w Niedzicy działa inaczej. To zapora ziemna – ogromny nasyp z lokalnych materiałów: żwirów i otoczaków wydobytych w okolicy. W centralnej części korpusu znajduje się rdzeń z gliny, który uszczelnia całą konstrukcję i nie pozwala wodzie przesączyć się przez zaporę.
Od strony jeziora korpus dodatkowo zabezpieczają betonowe płyty o grubości 30 centymetrów. Zapora ma 56 metrów wysokości i 404 metry długości, a jej korona – czyli górna część, po której można przejść – ma szerokość 7 metrów. Urządzenia spustowe pozwalają na kontrolowany zrzut wody w tempie ponad 2000 metrów sześciennych na sekundę, co jest kluczowe podczas wezbrań.
Poniżej zapory pracuje elektrownia wodna należąca do Zespołu Elektrowni Wodnych Niedzica S.A. To elektrownia szczytowo-pompowa o mocy 90,5 MW. Woda z Jeziora Czorsztyńskiego trafia przez podziemny tunel do turbin, produkując energię elektryczną. System nie tylko wytwarza prąd, ale też reguluje poziom wody w zbiorniku, chroniąc okoliczne miejscowości przed powodzią.
Co można zobaczyć podczas zwiedzania
Sama korona zapory jest dostępna bezpłatnie przez cały rok. Można po niej przejść pieszo – to świetny punkt widokowy na całe jezioro, oba zamki i otaczające góry. Rower trzeba prowadzić, nie wolno nim jechać. Z zapory rozciąga się widok na turkusową taflę Jeziora Czorsztyńskiego, które w słoneczne dni mieni się różnymi odcieniami błękitu.
Po lewej stronie widać Zamek Dunajec w Niedzicy, monumentalną budowlę z XIV wieku górującą nad brzegiem jeziora. Po prawej – ruiny zamku w Czorsztynie, które mimo zniszczeń wciąż robią wrażenie. W tle piętrzy się pasmo Pienin, a przy dobrej widoczności można dostrzec nawet szczyty Tatr.
Dla tych, którzy chcą zobaczyć więcej niż tylko widok z góry, dostępne jest zwiedzanie wnętrza zapory i elektrowni z przewodnikiem. Trasa prowadzi przez podziemną galerię kontrolną zapory, poprowadzoną w skale, 50 metrów pod wodą i nasypem. To nietypowe doświadczenie – spacer tunelem wykutym w skale, gdzie na co dzień pracują inżynierowie monitorujący stan konstrukcji.
Patronem zespołu zbiorników wodnych został Gabriel Narutowicz – pierwszy prezydent II Rzeczypospolitej, który z wykształcenia był inżynierem hydrotechnikiem i specjalizował się właśnie w budowie elektrowni wodnych.
Praktyczne informacje: bilety, godziny otwarcia, dojazd
Wstęp na koronę zapory jest bezpłatny i możliwy przez cały rok, o każdej porze dnia. Można tam wejść samodzielnie, bez przewodnika czy wcześniejszych rezerwacji. To idealne miejsce na krótki przystanek podczas zwiedzania okolicy – wystarczy 20-30 minut, żeby przejść się wzdłuż korony i porobić zdjęcia.
Zwiedzanie wnętrza zapory i elektrowni wymaga wcześniejszego umówienia się z Zespołem Elektrowni Wodnych Niedzica S.A. Takie wycieczki odbywają się z przewodnikiem i są płatne. Warto skontaktować się z obiektem z wyprzedzeniem, szczególnie w sezonie letnim, kiedy chętnych jest więcej. Trasa po podziemnej galerii zajmuje około godziny.
Dojazd: Zapora znajduje się między miejscowościami Niedzica-Zamek i Czorsztyn. Najwygodniej dojechać samochodem – przy zaporze jest parking. Z Krakowa to około 100 km (niecałe 2 godziny jazdy), z Zakopanego około 30 km (45 minut). Można też dojechać autobusem – linie kursujące do Niedzicy i Czorsztyna zatrzymują się w pobliżu zapory.
Dla rowerzystów zapora stanowi punkt na trasach rowerowych przez Pieniny. Szlak wokół Jeziora Czorsztyńskiego jest popularny wśród miłośników dwóch kółek, choć ma swoje wymagające fragmenty. Pamiętać należy, że przez koronę zapory rower trzeba prowadzić.
Dla kogo jest ta atrakcja
Zapora w Niedzicy to miejsce dla każdego. Rodziny z dziećmi docenią bezpłatny dostęp i krótki spacer z widokami – nie trzeba się nigdzie wspinać, korona jest płaska i szeroka. Dzieci fascynują się zazwyczaj skalą budowli i opowieściami o tym, jak powstało sztuczne jezioro.
Miłośnicy techniki i inżynierii znajdą tu ciekawy przykład hydrotechnicznej budowli. Zwiedzanie podziemnej galerii to szansa, żeby zobaczyć, jak naprawdę działa zapora ziemna i co kryje się pod nasypem. Fotografowie mają tu pole do popisu – widoki na jezioro, zamki i góry wyglądają spektakularnie o różnych porach dnia, szczególnie podczas wschodu lub zachodu słońca.
Warto połączyć wizytę na zaporze z innymi atrakcjami w okolicy. Zamek w Niedzicy znajduje się dosłownie kilkaset metrów dalej i oferuje zwiedzanie z przewodnikiem oraz muzeum. Po drugiej stronie jeziora czekają ruiny zamku w Czorsztynie. Latem popularne są rejsy statkiem po Jeziorze Czorsztyńskim – kursują one między Niedzicą a Czorsztynem i pozwalają zobaczyć zaporę od strony wody.
Jezioro Czorsztyńskie i okolica
Powstanie zapory stworzyło nie tylko zbiornik retencyjny, ale też nową przestrzeń rekreacyjną. Jezioro Czorsztyńskie ma dziś ponad 12 kilometrów kwadratowych powierzchni i jest popularnym miejscem do uprawiania sportów wodnych. Latem pływają po nim kajaki, rowery wodne, żaglówki. Nad brzegami powstały plaże i kąpieliska.
Dla spragnionych aktywności fizycznej wokół jeziora prowadzą szlaki piesze i rowerowe. Można obejść lub objechać cały zbiornik, zatrzymując się w różnych punktach widokowych. Trasa nie należy do najłatwiejszych – ma swoje podjazdy i zjazdy – ale widoki wynagradzają wysiłek.
Region Pienin oferuje mnóstwo dodatkowych atrakcji. Najbardziej znany jest spływ Dunajcem przez Przełom Pieniny – tradycyjnymi tratwami sterowanymi przez flisaków. To kilkugodzinna przygoda, podczas której można podziwiać wąwóz wykuty przez rzekę w wapieniach. W okolicy znajdują się też liczne szlaki turystyczne, w tym na Trzy Korony – szczyt z jednym z najpiękniejszych widoków w polskich górach.
Zapora Niedzica zdała swój pierwszy egzamin w dniu otwarcia – 9 lipca 1997 roku, podczas powodzi tysiąclecia. Fala powodziowa była drugą najwyższą w historii, a zapora skutecznie ochroniła miejscowości leżące w dolinie Dunajca.
Kiedy najlepiej odwiedzić zaporę
Zapora jest dostępna przez cały rok i każda pora ma swoje zalety. Latem, od czerwca do sierpnia, jest tu najwięcej turystów – działa wtedy pełna infrastruktura, kursują statki po jeziorze, otwarte są wszystkie atrakcje w okolicy. Widoki są zielone, jezioro pełne, pogoda sprzyja spacerom.
Wiosna i jesień to spokojniejsze okresy. Mniej tłumów, łatwiej o parking, a kolory jesiennych lasów wokół jeziora wyglądają spektakularnie. Warto jednak pamiętać, że niektóre atrakcje, jak rejsy statkiem, mogą być wtedy niedostępne lub kursować rzadziej.
Zimą zapora też jest czynna, choć trzeba liczyć się z mrozem i wiatrem na koronie. Jezioro częściowo zamarza, a widoki nabierają surowego, zimowego charakteru. To dobry moment dla tych, którzy szukają spokoju i chcą zobaczyć to miejsce bez turystycznego zgiełku.
Podsumowanie informacji praktycznych:
- Wstęp na koronę zapory: bezpłatny, dostępny cały rok, całą dobę
- Zwiedzanie wnętrza zapory i elektrowni: płatne, z przewodnikiem, po wcześniejszym umówieniu z ZEW Niedzica S.A.
- Czas zwiedzania: 20-30 minut na spacer po koronie, około godziny na zwiedzanie wnętrza
- Parking: dostępny przy zaporze
- Dojazd z Krakowa: około 100 km, niecałe 2 godziny
- Dojazd z Zakopanego: około 30 km, 45 minut
- Dostępność: korona zapory dostępna dla pieszych, rowery należy prowadzić